Мартынов Николай Иванович
(1950 – 2020)

4 мамырда механика және математикалық физика саласындағы белгілі қазақстандық ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы, Халықаралық Еуразия ғылымдары академиясының академигі Николай Иванович Мартынов кенеттен қайтыс болды.
1950 жылы 6 қазанда Краснодар өлкесінің Ейск қаласында дүниеге келген. 1958 жылдан бастап Ейск қаласындағы №2 мектеп-интернатта оқып, математикаға өте қабілетті бала болып өсті.
1966 жылы мектеп оқушыларының Бүкілодақтық математикалық олимпиадасының қорытындысы бойынша М.В.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Колмогоров мектебіне қабылданып, оны 1968 жылы бітірді.
1970 жылдан Мәскеу мемлекеттік университетінің механика-математика факультетінің механика факультетінің студенті, ал жеке себептермен 1974 жылдан Қазақ университетінің механика-математика факультетінің механика кафедрасында оқуын жалғастырды. С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетін (Алма-Ата) 1976 жылы бітірген.
Университетті бітіргеннен кейін ҚазКСР Ғылым академиясының сейсмология институтына жұмысқа орналасып, алғаш инженер, 1978-1988 жылдары тау жыныстары механикасы зертханасында кіші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Онда да Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі Ж.С.Ержановтың жетекшілігімен аспирантурада оқыды.

1986 жылы ҚазМУ-де 01.02.05 – Сұйық, газ және плазма механикасы мамандығы бойынша «Тейлордың екі өлшемді жылжымалы қозғалыстың тұрақсыздығы кезіндегі интерфейстің эволюциясы» тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады. Ресми оппоненттер: техника ғылымдарының докторы Джауғаштин К.Е. және физика-математика ғылымдарының кандидаты Головин В.А., жетекші ұйымы – КСРО ҒА Сібір филиалының М.А.Лаврентьев атындағы Гидродинамика институты. Диссертациялық кеңес жас ғалымның зерттеулері мен ғылыми нәтижелерінің өзектілігін жоғары бағалады.
1988-1991 жылдары - Қазақ КСР ҒА Математика және механика институты қолданбалы гидродинамика зертханасының аға ғылыми қызметкері. 1991-1992 жылдары - Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Ғарыштық зерттеулер институтының аға ғылыми қызметкері, 1992-1993 жылдары – Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Информатика және менеджмент проблемалары институтының аға ғылыми қызметкері.

1993-2003 жылдары Қазақстандағы бірқатар ғылыми-өндірістік компаниялардың директорының орынбасары, кейін директоры болды. Бірақ бұл жұмыс оған ауыр салмақ түсіріп, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Механика және техника ғылымы институтында ғылыми-зерттеу жұмыстарына қайта оралып, 2003-2011 жылдар аралығында аға ғылыми қызметкер қызметін атқарды. 2010 жылы екі мамандықтың түйіскен жерінде «Біртекті емес орталар мен құрылымдардағы аномалиялық процестердің математикалық модельдері» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады: 02.01.04 – деформацияланатын қатты денелер механикасы және 02.01.07 – әл-Фараби атындағы ҚазҰУ механика-математика факультетінің диссертациялық кеңесінде жанындағы түйіршікті денелердің, топырақтардың және тау жыныстарының механикасы. Ресми оппоненттер: физика-математика ғылымдарының докторы Құдайқұлов А.Қ., физика-математика ғылымдарының докторы Ибраев А.Г., физика-математика ғылымдарының докторы Дүйшеналиев Т.Б. Жетекші ұйым: Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің тау-кен ісі институты.
2007 жылы Николай Иванович Ғарыштық зерттеулер институтының (Алматы қ.) ғарыштық ұшу динамикасы зертханасының меңгерушісі қызметіне шақырылды, сол институттың жер-ғарыш және геофизикалық мониторинг зертханасының меңгерушісі болды. Ал 2011 жылдан өмірінің соңына дейін Николай Иванович Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Математика және математикалық модельдеу институтының математикалық физика және модельдеу бөлімінің бас ғылыми қызметкері болып қызмет етті.
Оның ғылыми зерттеулерінің аясы өте кең және жер қыртысы мен құрылымдарында болатын аномальды процестерді зерттеудің математикалық модельдері мен әдістерін жасаумен байланысты болды. Ол гравитация өрісіндегі тұтқыр біртекті емес сығылмайтын сұйықтықтың сусымалы қозғалысының модельдерін және Рэйлей-Тейлор тұрақсыздығы жағдайында (жеңіл сұйықтықтың үстіндегі ауыр сұйықтық) екі өлшемді және үш өлшемді ағындарды есептеудің сандық әдістерін әзірледі. Осы процестерді сандық модельдеуге сүйене отырып, жер қыртысындағы тұзды-күмбезді құрылымдардың және мұнай ұстағыштарының пайда болуының негізгі заңдылықтары мен ерекшеліктерін белгілеп, осы тақырыпта монографиялық еңбек жариялады.
Ол сейсмикалық маятниктің тербелістерінің аналитикалық теориясын жасады, бұл оның ірі сейсмикалық оқиғаларға дейінгі аномальды мінез-құлқын зерттеуге мүмкіндік берді; атап айтқанда, жер сілкінісі алдындағы жер қыртысының тербелістерінің сейсмограммалары бойынша шығанақ түзілуін негіздеу. Алынған нәтижелер оның екінші монографиясында көрсетілген. Ол тіпті осындай маятниктер жасалған Жер физикасы институтындағы және ҚР Төтенше жағдайлар министрлігіндегі әріптестерімен бірлесе отырып, бұл теорияны өмірге келтіруге көп күш салды. Бірақ бұл жұмыс басталғаннан кейін, өкінішке орай, қаржы тапшылығына байланысты ол жалғастырылмады да, аяқталмады. Ал бұл жер сілкінісінің орны мен уақытын анықтаудың ғылыми негізделген тәсілі болған еді.
Ол біртекті емес анизотропты серпімді орталар үшін жазық статикалық шекаралық есептерді шешудің жаңа тәсілін ұсынды және негіздеді, шекаралық есептер жалпылама аналитикалық вектор үшін Риман-Гильберт есебіне келтіріліп, кейіннен контурлық интегралдық теңдеулерге дейін қысқартылды, олардың бірегей шешілетіндігі көрсетілді және жай байланысқан облыс жағдайында олардың жалпы шешімі құрастырылды. Штангалық құрылымдардың бұралу есептері үшін интегралдық теңдеулерді анықтау облысы бойынша шешуге дейін бұралудың шекаралық есептерін азайту әдісі әзірленді.
Жүктеме кезіндегі әртүрлі анизотропты материалдардың физикалық-механикалық қасиеттерін сипаттау үшін қатты механика мен кристаллографияның өзекті мәселелерінің бірі Гук заңындағы серпімділік тұрақтыларының тензорын, оның қасиеттері мен инварианттарын анықтау болып табылады. Николай Иванович өмірінің соңғы жылдарында бұл зерттеулерге белсене араласты. Ол қатты дене физикасы мен материалтануда қолданылуы керек серпімді тұрақтылар арасындағы көптеген жаңа заңдылықтар мен байланыстарды белгіледі. Оның енді көре алмайтын бұл тақырыптағы соңғы мақаласы жақын арада «Известия РАН. Механика твердого тела» журналында жарияланады. Оның 3 монографиясы, 150-ге жуық ғылыми жұмыстары, көптеген жетекші республикалық және халықаралық журналдарда жарияланған. Зерттеу нәтижелері көптеген халықаралық және ұлттық конгресстер мен конференцияларда сынақтан өтті.
Өмір бойы Алматы университеттерінде: әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде, Қ.И.Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық зерттеу университетінде, Caspian University-де сырттай сабақ берді, көптеген бакалаврлар мен магистрлерді дайындады.
Әріптестері мен достарының жадында ол жарқын, белсенді, жоғары білімді ғалым, белсенді өмірлік ұстанымы бар ерекше, адал тұлға ретінде мәңгі сақталады. Математика және математикалық модельдеу институтының ұжымы Николай Ивановичтің отбасына және туған-туыстарына қайғыларына ортақтасып көңіл айтады.